stlianhaumung
About Me:

ZO TULPI KHANGTHU “ZO” akici kammal in gam min nate min po hilo a, Tedim gam Tonzang gam sunga a pieng mmnam vanuoi te pienna Pu min ahhihi. Zo lah taam laha teng ahi zieha Zo mi kici hilo in, ih Pu I Pate in pienna khang gui na sut uha, SUONG THUPI pan kipieng ahi masa in, tua pan in Pu Zo khanggui nasut uh hi. SUONG THUPI a kici pen PASIEN kammal (Bible) lam pan ih kan ciengin PASIEN leh JEISU na kawh aa, ih Pu I Pate in mihingte pienkhietna ei siem PASIEN khat leh a tapa Jeisu athei masate nahiuh hi.(Isaiah 44:8)Kei longal suonpi dang omlo hi..(1Cor.10:4)Tua suongpi in Christ ahihi.(John 1:1)A kipat cil in thu a om hi. Ih Pu I Pate muna ah PASIEN minamte ih hihi. Tulpi kammal in ni mu masa, hla mu masa U ZAW pa cina hi aa, PASIEN kammal in gen lei PASIEN sathau nu pa mihingte gel tawm thei a hilo PASIEN gel,PASIEN tel sa cina ahihi.Tua ahizieh in Tulpi pa a thu simlo Bee leh Phung minam sungah hamsiet na tung thei ahi ziehin,mipil te in Tulpi pa Uzaw pa zahtah thei na,upna tuni dong ciengin kinei theihi. PUZO min pen Zo lah tam lah pan angpieng tawm hilo hi.Zo leh anau pa(Zinphaw-Kachin)in Noah ta tapen, SHEM suon nahi uha,Asia Continent lam Tibet, Monggolia leh Sen gam kulh saupi (Great Wall) akilam hun lai-in PUZO leh CHINHILL tawh kisai ding hi ci-in nagen uh hi.

“ZHOU” Dynasty and CHIN EMPIRE (B.C. 1027-256) hunin Sengam ah kumpi ZHOU Dynasty) na khang ngai hi.(B.C221-207)hun sungin zong CHIN kumpi gam (CHIN EMPIRE) khat na khang ngai leuleu hi.(AD 850)hun pawlinKawlgam sung nalut uha,Lawlte IN “Tet” minam naci uhhi. Ih min “ZO ang pien khiet na tawh kisai anei-a bangin teptena atuomtuom na om ngeihi. “The Chins call themselves “ZO”or “JAW” or “SHU” or “YO” (by Sir George Scott) “Chin that name…the Chinese Chin meaning “Man” the mother Chins call themselves “ZO” “YO” (By Sir Carry and Tuck) There were Chin lives in the army of King Bayin Naung of Tongoo(1551-1581) and King Aloung Phaya oa Ava(1752-1760).Many Chins are living in the Pakoku, Thayetmyo,Prome and Henzada districts have become Bumanised. (Report of the frontier areas committee of Equiry-1947)bu HA. Gin Za Tuang. Kumpi Bayin Naung in Z omite galkap hang mamte hi ci-in minphatna napie ngei hi. Kumpi Alaungphaya in zong, athumang acitah Zoo mite ci-in pahtawina na pie ngei hi. Insein galpi kikap hun lai Khamtung gam dong kikap kido na oma,tua hunlai a galkap(Paltan) tum Zo mitein a hansanna uh a nei a bangin la na tap uhhi. a.Tui zumMangkang,mei bang angkhang ,Zo takuam zing bang angling ee, pianna ka gam,lei aw phal sing ee. b.Pianna gam lei le,ih Zogam lei,ma ka nawsansi in zeel e, ngal liem von tawi,ka zaul lo lai ee.

KHAM TUNG ZO LEH ZAANGLEI ZO KI KHEN NA Zomite in Tintwe, Hanlin ,Pagan, Popa munte ah aten kawikawi zaw ciengin anau pa(Zinphaw-Kachin)suante tawh Irawady gundugn ang zuito uhhi.Zinphaw-Kachin suonte in ni suahna lam zui-in PUZO suonte in nitumna Tuikaangpi dung zui toin,Tuitawbing akici Gunkhawm angtung uha ,tua munah angteng uhhi.Galte in sima,a khuo kilal in khennih kisuo uhhi..Pawl khatte,Tuikangpi dung zui suh kia in Salengyi,Aunglan,Thayet Myo, Minbu, Magwe, Tuangdwingyi,Mindung, Ngaphe, Pinmana,Prome,Sithotara leh Rakhine muoltung gam dongah natung uha, “A SHO”Chin na kici hi. Pawl khatte in Salengyipanin Gangaw gam lamna tung uha, “YAW” kici hi.Tua panin Mindat ,Kanpalet, Paletwa gam na tung uha,(Southern Chins)kici hi.Pawl Kkhatte in Tuitawbing Gunkhawm khuo panin Kawlpi (Kalaymyo)na sat uh hi. Kawl hawmlei hawm sungah aten hunsung tenguh “KHUUL” hun kici hi. Ih Pu I Pa ten la nasut uhaa, “Vannuoi Zata Khul apieng tunsung khat aa pieng hi ngeingei ee” na ci uhhi..Tam lain Kawlpi kima ,tenna “KHUUL”muntekawh zaw ee!Sengama Chinlunghul (Chinlung cave)kawh zaw ding ee! Ci ngai sut huai thu khat hi. Zomite in Kawlpi (Kalaymyo)kim tenna khul panin ang taai to leuleu uha, Thuomvum angtungto in ,agal et uh leh Ciimnuai gam mu-in angtenguh hi.Pawl kkhatte in Falam, Hakha leh Matupi gam dong natung to uhhi. Ciimnuai a kici mun pen tu laitah Sazang khuo leh Phaileeng khuo kikal muolpi nei munzaang khat a hihi.

MINAM MIN TUOMTUOM ANG PIENNA Ciim nuai gampanin gamhoih semsem na mun kisui cieta, amuol aguom in halin, pau leh ham zong kikhena,minam min tuam tuam angpien hi.Gamsai vive apo namuna tengte Saizang nakici a,Ciatui(Situi)geia tengte Sizang,Teipi hunga tengte Teizan, Saisi mun azuonte Khuono mi,Dimpi azuon te Dim mi,Sehtah suonte Thado mi, Gualngo suonte Guolngo,Nitui,Nigu min pan Guite ci bangin min lawna atuomtuom an pienghi. Tua sung panin Zomi Akici te-in PUZO min nakeng toto uha,Cimnuoi, Suontah,Vanglai,Haidawi,Sehken leh Tedim, Tonzang Zo kuol munte a h tuni dong cieng na teng uhhi.Pawlkhat te Kawlgam sung mun tuamtuom leh India gam dongah kizel in teng uhhi. Mikangte in Kkhamtung gam anglut masah tung lai-in “Napu napa uh koiahei” cia a dot leh “I Pu Ipa te’n PUZO min na gen kha lo-in Chinhill min na gena, tua huna kipan Chinhill gam ahi zongin ateng mite Chin mi kici hi ci-in khanggui asut pawl khatomhi.

TEDIM KAM ANG PIENNA Pu Kam Hau in Tedim ang luah hun lai-in,Tedim ah Zomi, Saizangmi , Teizang mi,Dimmi, Guite mi, Thado(Kuki),Vaiphei(Haulngo) minam 7 teng uhhi. Tua minam 7 te sung pan hamtaang(common language) Tedim ham ang pieng hi, Minam 7 sungah tat zia tawh kisai,bulpi 3 na om aa,Zo ngaina,Teizang ngaina, leh Dim ngai n ate ahihi. Tua te tung tawn inTedim ngaina ci-in ang piang tawm hi. Tedim ham Tedim ngaina Minam tuam nei lohaa, koi ma aii tuam omlo in, Tedim akipsah minam (10) te min in, Zomi,Sizang mi, Saizang mi, Teizang mi, Dim mi, Khuano mi, Thado mi, Hualngo mi, Guite mi, leh Tedim ahii,(N-L.laibu laimai 7) Sangmang Hau Go leh Pu Ngul Lngh te gen na-ah Tedim ah minam 7 aten hun lai-in khua sungah ngahnu tangval te ki ciammui uhaa, Zo ham leh Saizang ham bulphu in, akikal ah aw kaih aphei pei zaw deuin, ham namkhat geel tawm uh aa,(Common language) ham taang khat na piangsah uh a Tedim ham na ci uh ci-in gen uhhi,.(eg. Zo mite in-‘Tuaa ci ding’aci kammal pen Saizang mite in- ‘Tuh ci di’ ci-a kammal nih te gawm in akikaal ah a aw kaih a phei pei zaw deuh in nagel tawmuh aa,…(“Tuaci ding”) … ci-in Tedim ham ang pieng tawm hi ci uh hi.

SUONTAH INNKU0N, MULPI –HANTHUOL-GUIZO-HAWLHANG-KUNHEN INN PIENNA 1. ZO

  1. -Kip mang -Cin Hil -Neih Tong

  2. -Mawphut -Lei Mang

  3. -Naw Song -Phu Song Suongkop

  4. Songthu

6.That Lun--------------------------------------------- 7.Tavai 7. Sung Mang 8.Ngawngtom 8.-Song Kip 9.Hang Ngul -Song Za 10.Hanghil -Za Khai -Aa Gal=Milun -Za Hong 11. -Man Noh 9.Suotah-Tonghing-Sehtah -Man No 10.Neilut-Nge Ngu 12. -Man Lun 11.Nei Zo -Man Tuang 12.Dopmul -Mang Son 13.Mulpi -Hang Vung -Hanthuol -Mat Mang -Guizo -Hawlhang -Kunhen -Suontah tu le tate 14.Khuo Kuon 15.Soi Neh 16.Kuon Mang 17.Mang Kawm 18.Thang El 19.Sing Ngul 20.Nung Thang 21.Lieu Tal 22.Thang Ngeh 23.Tal Ngul

SUAN TAH INN KUAN –LAMTHANG ,GAM NGAi

23 24. 25. 26. -27 -28. Tal Ngul- NehKhoTuan- KhenZathang--NangKhanMang-ThangSawmPau-MangLamNuamVung MangkhoVung-CiinGincing- CingTonNiang-CingNeilamNing -NiangTawiCing -NiengLianMang NangkhanMang-CingHauLien CingKhanMang -VungLamDim -NoLamDim -ThangLamTuang -MangEnVung

-NiengKhanCing –ThawngGoMung LienSuonThang``-KhupLamNiang -ThangKhenNiang -MangLamCing -VungManLian -HangKhanKhup -HangLamNiang -ThangLienTuang -CingTulMang

-NgulKhanThang-NiengNgaiLien KhupSuonMan -VungSianCing(USA) CingLamVung -HauKhanKhup -ThangGoLiensiing NanNayZar -MangKapLamkhai – Mercy VungSienDeihKim NianCiinMang -PauKimtuang -NoSienHuai

-MangCinPau- NiengLamNuamCing MangLienCiin -ZamSanCing -VungSanLun -ThangLamCing -ThangKimSiing -KhamSienSum -MangKhanDim

-SuanGinHang -ThangTulMung –HangMunKhai(USA) CiinKhanMang KhupDonMan -ThangThawnKim

-KamHauPau -HangSienSuum(S.Korea) DonNgaihHau

-NiengDimCing -ThangKapSiing(Si) -PauKhanPiang(USA)

-SuanGinHang- MangKhanKhual NgaiHauCing -VungSienHoih

-KhenZaThang -NiengGoCiin MangKhoVung ThangHenMang -GoZaCing -CingLunNiang OnZaHang LienCinMang -LienCinSuon -CingGoLun NoZaDon ThangSuonKhai

          1. 28 TalNgul-NehKhoTuan

-KhamSuan -SonZakham --CingLienMang SienKhoCing NiengKhoMan KhamKhoThawng

-KhamHenCing CinKhenMang

--SonZaKham -SuanLianPau CingGinman -CingGoVung -ManLunNieng -VungNgaiNuam

-LangCinDongh -ThangSutPau -LunKhawmNiang VungZaLun NoLianCing -DoEnTuong -CinLamNiang -NiengSawmVung -LienSuonCing-ThangEnSang -NiengHuoiNuom -MangLamCing

-KhamSuon -CingNgaiVung NgaaiCiin khamDoMang

-NiengSuonHau - LunSuonHang

-DaiKhanThang -CiinNgaihMang ThangLianCing -HangSuonKap -HauNuomVung -LunDeihNiang -PauLienKhual

-Kham Soun -ThangLien Mung –SuonKhenMang GinZaCiin MangLienCing -CiinKaiNiang _LienLamSing

-ThawngLienCing LangGoMang

Note:PuKhamSuon zithumnei hi.

_PauNang -LunZaVung KhamLun KhupCinHang

-NgulCinKham -Rev.PauLianMung -KhamPumThang CiinKhoNieng ManLamciin -ThangSienPieng -HauDoCing -NiengKhenCing -NangKhawmLien -ThangKhenKham -ManSinThang -ThangMuonLienKhai -CingsielVung -MangLienKhup -ThangHauMuon -KhamCinPau -LunPumCing -MungZaSuon -HangTungTkhang -NiengSienTawiSang -MangEnSuon -LuonDonCing -PauPumPieng

          1. 28 TalNgu.-NehKhoTuon -KhamSuon -PauNang -VungZaThang-SuonCinKham CinghZa Man -LaangGinHang –ThangHenPau -HangZaThang NiangKhoCing CingKhanLun ManNgaihLun -NiengKhanLian -CingNuamVung -KhamLianKhai -VungAihCing -LianHauMung -CingSienHuai ManLamNiang

-HangKhanThang-KhaiTonMang -VungLamMang GinLianKap

PU TALNGUL TANGTHULEH PU SUHTE TAWH KIZOPNA

Pu Tal ngul ah pienna MalSuongzang khuoznag khuo ah-1900 kum lai-in nateng uhhi kici hi.Pu Thang Nek Nang si ciengin Pu TalNgul Khang cing nailoin ang taga hi. Pu TalNgul in kei ei kem ding omlo ahi ciengin Lim Khai ah apano king ah pei leng hoi dinghi ci’n ang ngaisun hi. Pu TalNgul Mal Suongzang Pan angpei ding thu ngaina khat na nei uh hi. Pu Tal Ngul MalSuong Zang pan angpei a, Muol Bem gam sung lampi siel cign tang val nih tawh ki tuong hi. Tua tegel in “Nang na min bang ahia,koi khuo na hia, koi beh nahei”ci’n dong uhhi. “Kamin TalNgul hi, ka bee min Suontak kahi” ci hi. Tangval tegel in hausap kungah pei pi uh aa, Pu TalNgul in tangvalte kunga, agen bangin gen hi. Muallbem hausa pa-in PuTalNgul hepihin tonzang hausa pa kungah aiban mi nihin puok sakhi.Tonzang hausapa Hau Cin Khup in pu Tal Ngul pen mi mawkmawk zonghilo , mi mawh vak zong ho ci thu a thei siem ciengin Gamngai ah angpei pi sah hi. Gamngai hausapa in mite’n sila leh guolte bangaa, aha mu lona dingin Pu PauCin Lien Kungah agen ciengin, a ma aa ding deihsahna leh nang thu kang manna in hisah vai ci-in kimang uh hi. Pu TalNgul Pu Pau Cin Lien kungaa, a op hun 1902 kum lai hi tuah hi. A mau uh nih pen nu sung suoh khat tawh ki bang main ki-it uhhi. Pu TalNgul ah zi pen Pi Nieng Vel a hihi. Pi Nieng Viel pen Pu Pau Cin Lien ii nu, Pi Ngul Hau In Thang Khal pan ang motah cienga, mo kena ang zawpi ahihi. Pu TalNgul pen Pu Pau Cin Lien innah ang angom ciengin Pi Nieng Viel tawh ang kitenguh hi.

PU SUONTAH THU Pu Suontah in tapa 2 nei a,Neih Let leh Nge Ngu in phua hi. A tate gel in zi a nei zawh ciengin Pu Suan Tah sihi. Neih Lut pen Zo te pu hi-aa, Nge Ngu pen Sizang te pu a hihi.Suantah munah tengton in nop nadana te-ah na kikem uhhi. Pu Neih lut in tapa 2 angnei aa,Neih Zo leh Gen Zo in a phua hi.Pu Neih Lut am laeh ama angkidom tawm in ang khua suah mama aa,Mi nei sa a dei gaw lo naleh mi teitang ,mipilvangkhat hi-in , ahua a tui in thudot pi aa anei nate atapna hihi.

SUON TAH DOPMUL PIENNA Pu Dopmul in tapa 5 nei aa, Mulpi, Hanthuall, Gui Zo, Hawl Hang leh Kun Hen te ahihi. Ni khat ni-in Pu Mulpi in anau te han kai kkhawm aa, nau te aw ih pu ipa te in agen na-ah Suantah mun ah Suantah tu leh ta te tenglai cih hi. Om tahpi a ei-omtah pilo ahei ih va kan ding hi ci-in Pu hawl Hang leh Pu Kun Hen te gel asawl uh hi. Suan tah mun ah angtunguh aa,unau te aw no khua ah Suantah tu leh tate om kici hi.akan aam angpei hiunga aci ciangin, kote vannuai in Suantah tuleh tate vive kahi uhhi aci uh hi. Midang hilo,unau khakt tahtah ci-in lungdam lua in akika uh aa,Pu Hawl Hang leh Pu KunHen nnitampi ataam sah uhhi. Apei kia ding hun uh ang cing ta aa,Suantah tu le tate kungah sanggam te aw, unau atam zaw omna Haidawi ah nei zui dinguh hi ci-in a zawl uhhi. Tambang aa unau ki-it ki zawl buang zui ding ci-in Suantah tu le tate pawl kkhat in azui uhhi. Manipur gundung ang zui toh in,Haidawi ang tunguh hi. Tuhun ciangin a suan ahla te Zo kual munkhua te-ah kitenghi. Pawl hat te Manipur gundung leilu lam manawin “Sehken”khua leh Zo sah kual Manipur gamdongna tungto uhhi.

ZO LEH SIZANG KIKHENNA Zo pu Neih Lut leh Nge Ngu te unau in kam et na in sa va bengta vai ci-in gam ang kuan uhhi.Pu Neih Lut pawl te giaphual khat ah Pu Nge Ngu pawl te giaphual kkhat ah a tuam tuah in giaphual a sat uhhi.Ni khat ni-in Pu Neih Lut pawl te in Sazuh tangkhat man aa, Pu Nge Ngu te a pheipi apie hi.Ni khat ni leuleu Sizang Pu Nge Ngu pawl te in valuh khat manaa, asa hawm cinglo ahi zie in valuh vun giaphual mai gua dawn khat ah a khai hi. Zo pu te-in valuh mei kikhai amu ciengin , “en- amei tom manin aphei pi I pie hi amau in ameisau pi mannapi,asa ei thah lo ci-in kit el khiel uhhi. Zo Pu Neihl Lut in a sanggam pa Nge Ngu nua sie in khua lui Ciim Nuai aa teng Pu Hang Hil pa-in Haidawi mun and sat uhhi. Haidawi mun pen Bumzang khuadop kenpi nei munzang khat a hihi. Pawl kkhat te khangthu sut na-ah Pu Neih Lut Leh Pu Nge Ngu te unau galdo uh aa, Pu Nge Ngu in “tai heh un,taiheh un” aci pen, Zo unau te-in tai keh un, tai keh un ci-in za aa, tuapan in ki khen na pieng hi ci-in khangthu asut pawl khat om hi. Zo pu leh Sizang pu kikkhen na thu ih pu I pa te’n anei aa bangin la na tap uhhi. a.Tuan aa pupa laizom aw e,ih khen na vangla sang ee, b.Ih khen na vangla sang e, luh vamei aa khen aw e na ci uh hi.

HAIDAWI PAN ZO KUOL SUNG KHUO KISAT MASA TE AD-1500 kiim in Ciim nuai ki sat aa, tua huam sung zaw ciangin Haidawi hua kisat dingin kingaisun hi. Dop Mul tapa Pu Khun Hen in Haidawi pan in Tualmu khua na sat aa,AD 1550 kim pawlding in kium mawhi. Tonzang innpi laibu sungah Tualmu khua sat kum nagen aa, Kam Hau Khan makkum (200) lai-in na ciam te hi. Tua hun lai-in Thado mite in Tualmu khua taw lam Khuamun kici na-ah nateng uhhi. Pu Hang Hil suan Hang Vung te-in Tualmu khua leh Mawngken khua kikal tuanpah mun ah tengin Pu Aagal(Milun) te zong Tualmu khuagal Tuibih kici na mukn ah na teng uhhi. Pu Kun Hen Tualmu khua ah asi zaw kumsawt pi tah ciangin ,atu atate pawl khat in Hiang Liap kkhua ah lal to un Manipur gam dongah na tung to hi. Pawl khat Tualmu kkhaku ma-ah om suah uhhi. Hiangliap mukn pan pawl ang kile kia uhaa, Haipi, Salzang ,Gamngai,Gelzang,Lomzang, leh Bumzang kkhuka te-ah na teng kawikawi uhhi. Hianliap tenlim lai , AD 1850 hunsung dingin kingai hi. AD 1750-1850 huam sung ding pawl in Tualmu aa ten gPu Kun Hen suan Pu Kam Thang, pu Kam Pau , pu Am Neh, tubih mun aa teng Pu Aagal(Milun) suan Pu Pau SAwm, Pu Tum Ngam leh tuanpa mun aa ateng Pu Hang Vung suan Pu Ling Mang,Pu Ngul Pau te ang kikum uhaa, nop na dan ah kidon kikepna hamsa hi ci-in Tualmmu khua ah kigawm in ang teng ciat uhhi. Tua hun sung ma-in Tualmu Tualmukhua pan in Manipur nitum na lam ahi zongin, India gam ah ahi zongin kilal kawikawi aa,Tualmu khua ma-ah kitung kie zelzel hi. (By :Pu Awn Cin Kham ,Kalaymyo(1980).

Zo Tulpi suan Zo mite in AD 1500 pan 1600 hunsungin Ciim Nuai panin Banglai khua leh Haidawi khua mun nasat uhhi. Tua pan in Gamngai khua nasat uh aa, AD 1650 pan 1750 hunsung dingin ki ngaisunhi. Pu Mang Son makai in Pu Dop Mul suan Pu Hawl Hang ,Pu Mulpi ,Pu Gui Zo te Pu Tai Thul ,Pu Paae, Pu Lianzaw leh Pu Ngaman tu le tate zong na ki hal uhhi. ( Gamngai Magazine,(AD 2000). Khang thu zingpi ih et suhsuh ciengin Pu Mang Son pen Pu Neih Lut tawh Ciim Nuai pan Haidawi khua sat ton Pu Pu Hang Hil suan ahihi. Tedim gamsung ah Tualmu khua , Gamngai Khua te in akisatmasa pen khua te ahihi. Asat mite zong Zo min a kem toto Tedim gamsung minam te lah ah khat aa akihal Zo mite ahihi. Tua ahi zie in Zo mite pen Zo gam sugn minam te lah ah Tulpi ahina angki lang hi.

SUAN TAH DOP MUL PHUNG PI SUNG A OM, PAN MUN GOLNEI TENG LEH DEGREE NGA TENG CIAM TE NA. 1.Pa Lian Za Khai (Capt).(RTD). 2.Pa Mang Cin Pau (Police officer) 3.Pa Cin Lian Pau (HA) (RTD). 4.Pa Zam Suan Thang (JAT) (RTD). 5.Pa Nang Gin Kham (Forest Department Officer) (RTD). 6.Pa Thang Sial Mang (HA)

DEGREE NGA TENG LEH PAN MUN 1.Father Falix(Monsenyo) Dr. Lian Khen Thang.Ph.D.(B.A,MCL(Master of Conon law).Vatican.DPTC.(Doctor of Dipromacy in Politictechnique).)Vatican 2.Pa Thang Do Mung.(M.Sc,1974 3.Pa Cin Khan Suan (M.A ,(His)Officer of Foreign Ministary. 4.Pa Kam Khan Thang (B.A,H.G.P) 5.Rev.Thawng Khang Siing(B.A.BD)General Secretary (ZBA) 6.Rev.Khup Lian Pau(B.Th,M.Div(S.Korea))Founder of Myanmar mission Fellowship) 7.Rev.Kam Lian Khup (B.A,B.Th)Singapore) 8.Rev.Kam Khan Hau (B.Sc,Phy),M.Div(India),M..Th(S.Korea) 9.Pa Thang Tul Mung (B.Sc.Phy) 10.Mang Lian Pau (B.Sc.Mat) 11.Tg.Thang Suan Khai ( B.Sc,Forest) 12.Sya Thang Lian Mang B.A,Eng.Hons;India.M.A Singapore,M.Min (India. 13.Pa Hau Lian Khup (B.A,M.A,(His). 14.Kam Hau Pau(BA,M.A,Candidate)(B.A.B.S) 15.Mang Lam Nuam (B.A, M.Div.) 16.Thang Man Lian ( B.A,JAT) 17.Lia Lian San Vung ( B.A,B.Ed) 18.Tg. Mang Khup Piang ( M.B.B.S) 19.Tg. Hang Bawi Lian ( B.E).Civil) 20.Pa Hau Suan Khai (B.A,His) 21.Pa Laang Khan Thang (G.T.I) 22.Lang Khai (B.Sc,Phy) 23.Hang Do Lian (M.Div.Phili),M.Th(Korea)Ph.D(USA) 24.Tg. Thang Kim Sing (B.A,Eng) 25.Tg. Mang Teng Lian (B.Sc,Geology) 26.Father Khup Go Mang ( B.Sc,Father,Candidate) 27.Tg. Thang Suan Hau ( B.Sc.Mat) 28.Tg. Kai Khan Lian Thang (B.A,.B.Th,India) 29.Pa Mang Khup Khai (B.A,His) 30.Tg.Thang Za Lian Mang (B.A,His) 31.Lia Thang Lam Cing ( B.A,M.Div.) 32.Lia Vung San Lun (B.A,Eco) 33.Lia Zam San Cing ( B.A,Phy) 34.Lia Lun Hau Vung ( LLB) 35.Lia Man Suan Vung(B.Sc,Zoo) 36.Lia Vung Ngai Man ( B.Sc.M.Div.) 37.Lia Ciau Pi( B.A,His) 38.Lia Cin Lam Llun Mang ( M.Div.) 39.Tb. Thang Lian Mung.(M.Div.) 40.Sya Thang Lian Kham (B.Th,M.A) 41.Lia Vung Sian Cing (M.Div.India) 42.Lia Vung Huai Man (B.A,M.Div.) 43.Lia Niang Dim Cing ( M.Div.) 44.Pa Mang Kap Sum, ( B.Th,) 45.Tg.Thang Lian Khup ( M.Div.( 46.Sya Kham Suan Mang.(M.Div.) 47.Tg.Sumpi (B.A.His) 48.Tg.Thawng En Pau ( M.A,Theo,.) 49.Kham Pum Thang (B.Th.) 50.Sya Mang Kap (B.D.) 51.Cing Lam Niang (M.Div.) 52.Khup Lam Thang (B.Th.Singapore) 53.Tg.Kap Lian Mang (B.Th) 54.Lia Nian Nuam Mang (B.Th) 55.Tg.Hau khan Khup (B.Th) 56.Tg.C in Kap Khai (B.A,Geo) 57.Tg. Thang Sut Piang (B.Sc.Geo) 58.Lia Man Khan Dim ( B.Sc.Geo) 59.Tg. Thang Kim Sing (B.Sc.His). 60.Lia Thang Lam Cing (B.A,Geo,B.Th) 61.Lia San Lun (B.A,Bur) 62.Lia San Cing (B.A,His) 63.Judah Niang San Lian,(M.Div.India) 64.Lia Man Lam Cing (B.Th) 65.Tg.Lian Hau Mung (B.A.B.S, Diploma in Computer) 66.Tg,.Hang Khan Khual (B.A.,B.A.B.S.,M.Div.)

PU SONGKIP LEH A PAWL TE THU Ih pu Song Kip apawlte (1) Ka Chin (2) kawl pute nahi uha, ama tawh mi (3) nahi uh hi. Ah nau te pen Mongolia pan in Tibet gam teng zui-in ang pei uhhi. Kawl gam hlang lam TAgawng kici na khuo ang bel uhhi. TAgawng khuo ah zong Mongolia gam Sen kumpi te ki uhna mama hi ziek in kipute na muon zo tuonlo uhhi. Tua zawh ciang in Pute pen kawlgam leh Kachin gam sung teng ah ang ki thethang in ang om ta uhhi. BC(271)Kum ciengin, Kachin pu, Kawl pu, Zo pute ah tuom cietin angpei ta uha.tua huna kipan in kikhen na kipat na kipat na ang hi ta hi.U Phocia ukna sungah om zolo ahi ziekin Khamtung lam ang pei nuom ta uhhi. AD272 kum cian in Kawlgam leh Kachin gam panin Tuikang dung zui-in angpei uha, Kawlpi ang tung uhhi. Kawlpi pan Valvum ang tung uhhi. Tua pan ang pei uha,Saizang leh Phaileng gam kikal Ciimnuoi ah tawm vei sung ang om uhhi.AD (378) Kum in Ciim nuoi pan ang pei kie uha, Teklui khua taw Vanglai ah ang teng uhhi. Ei pu Songkip leh apawl te Tibet minam na kici uhhi. Ih pu Songkip pen Vanglai khuo ma ah ang si hi. Ih Pu Zahong leh a nau te pasal 5 leh Pu Suontak naute Pasal 7 te Vanglai pan na pei uha,Singgiel sah, Malsuong zang lah tung uha, tua pan Meitei gam Manipur State ah na ki thethang uhhi. Ei pu Zahong Malsuong zang ah ang sihi. Pu Suontah Sing huum ah tawm vein a eng a la na phuo hi. A.Thang nen ah vang khuo sat ing cien dal in vang khuo lum ee, B.Khuong muol phei lamtam nen ah lal tha bat samkai neel ee, A.Ka bu al va hah tang e tung a kawl va laam bang ee, B.Ka meng kel va ha tang e she ken lamphei dim ta ee

Mal suong zang a ten laia, a la phuoh te A.Nam tem ah hiam tawi ing aw ee,Do ci su hlu ban in ee. B.Do ci su lug an in aw ee, Khuong muol ah al va’n bawm ee.

Pu suontah phai za –a ten zawh la A.Ka huo va mung e, lun khuo av mung ee B.Thang sa ka nung sang cieng ah e lui luong bek va ham ta e. A.Ka sung inn ciin dildiel e, Sea taang vuumtung so bange B.Ka la ang muoi va veel tangh e,sawm siel lum suong tuu bang ee.

GAM NGAI KHUO PIEN NA THU AD (378) kum lai-in Zo pu te Tibet pan angpei suhsuh Vanglai ai ,Hai dawi ah ang tung uhhi. Haidawi pan in mipawl khat in gam ki vansak hi. Khup do, Sel Gen, Tawng Ngam, Sah Sing tu-a teng in Haidawi pan in ang van uh hi. Khuo huom gam dinga hoih asahna uh 1.Gam hoi 2,gen khum ,3.Kai suon,4.Suong tangbem , 5.Ko nal ,6.Viel Cien, 7. Dambaw-tu-a amun tengah ciemehna inleek ang khai uha,tuni cieng dong koi ma in nawng kaisah lo ahima bangin a kiphita hi. Haidawi panin Selgen, Tawngngam, Mangson te ang pei uha, Sel Gen in vaihawm pi dingin Mang Son deih lo ahi zie in ni khat ni cieng in Selgen in zingcieng in Mangson ki that ding hi ci’n tang ang ko ciengin Mang Son zau mama-in ah vok puo in tai-a,Tahzang gam mun khat to-in , avok khum nading vohkuui khat bawl in omhi.Ni khat niciengin Selgen leh Sawn Mang in bangbang hi taleh I U Mang Son han kie vai ci’n ang thukim uha a hlan ding in mi pawlkhat ang sawlhi. A sawlte in ih khuo ang uh ding ahi ciengin Mang Son pen tai suok leh ei a dingin hoi zaw va ci-in thu tuom kkhat ang mu khie uhhi. Mi han dinga ki sawl ten galgikna kamtawh Lomzang khua taw mual ah (Mang Son)2 ci’n han uh aa, ah dawn ciangin na nah pang in ko lumleh tei taw hang kuan ung aci ciengun Mang Son zau mama in tai aaa, Lamthang khuo ah tunghi. Lamthang pan a vok khum pen la kia aa, tua Tahzang gam ahi Mang Son vokkhum na mun teng tu dongin vokkhummual ki ci den hi.MangSon Pen Lamthang khua ah ten a sawm hangin , Thangdawn a teng Aagal pa khat ang pei-in “Lawm aw, nang pen hat na hi ciengin Sielthaw gam Lawitui gam pen hoi mamahi, tua laitah ah teng lecin hau mama ding hiteh” aci ciengin MangSon in um pai lien a, Lawitui ah ang teng pai hi. Lo zong agol pi tah bawlin, lovat azaw ciengin inn bawl pai in ki khual mama hi.Aakgal pa in alo pen deih gaw mama, haza mama-a, MangSon in Aakgal pa thug en um a, Aakgal pan khaici huon sa vive pie ahi man-in MangSon khai tute khat zongpo nawn lo hi.MangSon in Khai tu kia ding lah hun nawn lo,bang ka cita diei ci-inda mama hi. Ka-u kanau ten tha dingin in ei sawm uha, Aakgal pan ei sol aa, tu-a za ki suah.Nuam leng Da leng sah lem ahi sih leh Phuntong lamah atai ding ka hi da sam ing ei, ka gam ngai sam ing ei a cieng in “GAMNGAI” khuo na kici suah ahihi. Gamngai khua a kici nai lo hun lai-in Khol mite na teng masa in, Mei teite in na suon hi. Tua zaw cieng Thado in na suan kie aa, Thado te pen Thangsie in an suan a Thado leh Thang sie in gal phualin ang nei ta uhhi. Tua masang lai hita leh Thado leh Thang sie a kido hun lai-in Gamngai khuo inmin na nei nai lo hi kici hi.MangSon in ah kawmkawm a ka gam ngai sam ing e ana cina tungtawn in Gamngai ah min ang pieng hi, ci-in tanglai mi_Pu Khuol Khup (Mulpi) in gen hi. MANGSON IN HAIDAWI A SAT-A , A LAPI A.Gam mang lai pi sai bang ka sat siel loding tuong lam ka siel aw ee B.Siel lo ding tuong lam ka siel ,kei ei am guol ang pau lo aw, suong ta mang vang khuo ka suo hi ee.

ZO KAM ZAH NA KHUA TE 1.Aisii, 2.Anlun, 3.Bumzang(Khua sun), Buangmual, Bualkuang,Bizang, Geelmual, Gampum, Gamnagi, Geelzang(Haimual), Haipi, Khamzang, Khuamun, Khuaivum, Khianglam, Khaingkan, Khuadai, KhamPat(1), KanOo, Liikhan, Lungtah, Lamthang, Langhphun, Lennakot, Lomzang(Kahpi), Mimbil(Thangdawn), Maulawn, Madam , Muizang, Nahzang, Nagnkateh, Phaitu, Phaidim, Phuntong, Pahilian(Zo pem), Salzang, Sialthaw, Sialthawzang, Sialmawng, Senam, Sehsii, Sialmei, Tahzang, Tanzang, Thauthe, Thuambual, Thenzang, Tuigial, Kahgen, Tuilaam(Sekang), Mawngken, Tualmu, Tuikhal, Vanglai, Phaisat, Zozang, Tedim, Tonzang, Mandalay, Yangon, Tasileih, Lashoe, PyinOoLwin,Malaysia,USA , … lei tung bup ci phial ah Zomi te ki om tahi.

ZO MITE HLA SIM NA Zo English

1)Gangpii January 2)Phum February 3)Dopi March 4)Nignhla April 5)Zinghla May 6)Muahhla June 7)Vulpi July 8)Kaupi August 9)Seugaw September 10)Nauzawtonhal October 11)Tazaw ton hla November 12)Thaman December

Contact : Email:stlianhaumung@yahoo.com

ZO NGEI NA TE

ARTICLE 1 ZO HING KIPAT NA Tanglai in Pu ZO hah leh suon Pasal thum Songthu,Songza leh Zahing a na om uhi. Amaute KHUL kichi leinuai gam ah ana teng uhi.

ARTICLE 2 ZO KICHI TENG ZO pu-pa ngaina leh tawndan a tawn ZOlai pomte ZO ahi.

ARTICLE 3 SAKHUO/BIEHNA ZO tawndanin sakhuo/biehna pen thupi hi, sakhuo /biehna kisuhsiet sah a um leh tam a nei a bang a liau ding ahi.: 1). ZOta leh ZOta kikal ahileh Zubel khat a ki innlut ding 2). ZOta leh nam dang kal ahileh : Sielpi Salam leh Zubel a gap ding ahi.

ARTICLE 4 LUONG-LEH-BAN THU ZO tawndan in zongtaleh phataleh luong leh ban ki kham na thu ah aki bang chiet hi. Luong man bei koima a um thei sih hi,Luongman jong tuomtuom in aki khen hi. A) LUONG MAN KHUT KHIEL BAN KHEL TUNGAH Mi khat in tup lou pi in mi khat va that kha ta leh khutkhiel ahi.Gentena in mi khat in gamvah na ah mi khat sa mu a mu in ,kap kha ta leh ,tuoma bang in hiem,thau hasuo in kaplum kha ta leh Tuolthat hilou in KHUTKHIEL ahi . A nuoi a bang in a liau ding hi. 1. Zubel khat 2. Innpi Sap 3. Puondum khat 4.Zubel leh salam in Hiemkham a bawl diing. 5.Sielpi nga a liau diing.

B) LUONGMAN THEI NA TANGSA Mi koi in jong thei na tang sa a mi luong a lah leh /atha leh a liau ding a ting a Art no.4 (A)1234 bang ahi ding a,tua bante ah Siel Kengding Sawm(10) a liau ding hi.

(C) KHUT KHIEL BAANKHIEL LIEUNA Mi khat in Khut khiel baan khiel in mi khat va su kha ta leh/suliem kha ta leh a liem pen kem in a khoi ding hi.A damchieng in voh khat in haa hawna a bawl ding hi.

(D) KHUT KHELBAANKHEL SISAN KI SUO Tambanga sisan ki suona ah ,a khut haa masas penpen a maw a ngai ahi, A ma pen in Innpi ah salam a satding a Siel Khat agap ding ahi.

(E) TUP MAWNG A MI THA SAWM KHUTKHEL HILOU A ,SHI ZOLOU Mikhat in mi khat ka hing that ding chia hiem/hei ,thau a akap a asijoulou a um leh tam a nei a bang a lieu ding ahi.(ashi tah leh Art.No 4 (B)bang bang ahi diing hi).Article No.4 (A)1234 ahi diing a, tuabanah Siel kengding Nga (5)a lieu ding hi.Tuabanah a dam masang sie a enkol ding hi.

ARTICLE 5 KITENNA A. NU-LE-PA KITENNA AH A VAIKUON LAMTE LEH A HAKHE LAMTE BAWL DING TAMBANG AHI: A. A kuom lamte bawl ding : 1. ZOta numei man Sielpi 5 (nga) ahi, Moupui ni chieng a siel khat tei tei sun ding. (Koima’n man-le-muol thu ah sielpi kengding akal thei dih ding hi.) 2. Pu- sum : Moupui ni a numei in pu-te pieh ding. 3. Sa-beng puohman: Sabeng pawnu pieh ding. 4. Thaman/Thataanman : Bangkawpa(Thalloupa pieh ding). ( Tampen apoimaw mama ahi, mi-le-sa hina chiemtena ahi). ( Siel Nga ban ah koiman man lamkai a genthei sih ding hi.)

B. Numei lam te bawl ding. 1)Sumken: Siel khat ken sah ding 2) Tunsa luong/hou khat,a phui kim in a pei ding.

C. Vanken ding te : (1) Phoipi/kaantha khat, (2) Puondum khat (Sabeng sin jong setthei) (3) Singkuong khat, (4) Tuibelkhat, (5) Seu leh Nam (Sabeng puoh na jong setthei) (6) Tuu leh Hei.

[Note:Thei ding leh jui ngeingei ding: Mou pui ni in tam a tung ate chilou van dang ken thei ahi sih a, ahin sung-le-pu, tu-le ta akilungsiet u leh moupuijou ni bangjat nua ahei khat chieng in ITNA SILPIEH Niihteen puonsil leh Inn-le-lou tan aki pethei ding uhi. Ahin tamte Mou Vanken a tuot ahi sih ding hi, Itna silpieh ahi jieh in. (ZO Tawndaan in mou in kinuaagen ngai lou hi.) ZO tawndan in mou puina leh mou haahna ah Innsung Dongta a mawpuohna nei lou , koima dang a kihal thei sih ding hi.]

C. KAAN MAN (U-TE KANMAN) Numei in a U numeite sang a pasal anei masah zawh leh U kaan man siel khat a U upa/tah pen kung ah a pe ding hi.(Ahin U-le-nau aki lungsiet dandan in nih teen puonsil khat jong ahi thei hi).

ARTICLE NO 6 KI KHUL ZO tawn dan in pen ki khul ki deilou hi. Ki-khul dan tuomtuom a um a khumte ahi leh: i) Pasal in a zi a khul leh a lieu dingte (Numei mawna) 1). Sielpi khat, 2). Salam a sat ding, 3). Innpi sap atawi ding, 4). A zi ken teng a le kia ding, 5). A man a piehsa teng a tham ding, a bat nalai a um leh zong a hit/pieh sieng ding.Ahin Sisan pal nailou ahi leh a man a bat nalai teng mai/bei ding hi.

ii) Numei, Pasal mawna bei a ki hing khul thu: Pasal/Numei in mawna nei lou a Azi/Apasal in ahing khul leh Pasal liau ding te: (i) sl.no 1 tellou a adangteng leh Sielpi kengding guh(6) a liau ding hi.Numei in a Pasal a hing khul leh Art No. 6 (C) na ban ah Sielpi kengding guh(6)a liau ding hi.

B NUMEI NAUNEILAI A KHUL AHILEH (1). Naunei lai a khul ahi leh anu’n kumthum a kep ding, (2). A nu’n a kep sung a dammaw hittan atuoh leh a pa’n maw apaw dinga shina -manna a nei leh a nu’n maw paw lou ding(a pan bang ma agen thei sih ding), (3). a pan a nau alah chieng a sielpi thum a alah ding. C Numei in Pasal a khen leh a liau ding (1). A ken teng thaam ding(A pasal inn a apuoh teng), (2). A man ki pesa teng a le kia ding, (3). Zu-le-sa kine teng bei ding Art. 6-D. Nu-pa hilai koijong natna hoilou (Kilawsawnthei) vei/nei chia a kithei a, ahileh aveilou/neilou pen in a khenthei a, tambang thu ah Ki-Aahguol-Khen ahi ding hi.(Achetna a um ngai ding ahi.)

ARTICLE 7 TAWNKHIEL LEH ANGKAWM A. Pasal in mi Zisa tung a, atawnkhiel leh a lieu dingte : 1). Siel kengding khat. 2). Zubel leh Salam 3). A tawnkhiel pa tawh a kiten uleh man-le-muol atha a gen ding. 4). A tawnkhiel pa zi neisa ahi a, a numei in akhen leh a pasal khen a ngai ahi ding a, Article No. 6 na zah ahi ding.

B. Tawnkhiel leh Zawlgai: Pasal in a Zi dei ngal a midang tung a, atawnkhiel leh : 1). Siel kengding khat. 2). Zubel leh Salam 3). Sielpi khat, a kengding, a dang teng a tung a Article No. 6 B bang ahi ding.

C. Pasal shinua chieng a numei: Numei pen a pasal shinua chieng in a tu-a ta, ama vui ding amuon ngamlou a ahile a nua ah apeithei hi, tuachia ama a peitah a, ahile man-le-muol kile, khulman leh adang dang bangma genthei ahisih hi. Numei koiman a nua a pei teiteiding in a notthei sih ding hi.

D. Zi laahsah(Pasal in mi zi a lahsah leh a lieu ding hi): 1). Zubel leh salam. 2). Siel kengding khat. 3). Numei manteng a pasal masa lang a, a peih/le ding. 4). Innpi sap a tawi ding. 5). Azi tha man-le-muol gentha ding.

E. A pasal luitoh akiten kia leh: A tung a (D. 3 na) pen a le kia a, a thugente a vaah ding hi.

F. A pan koima toh a kitensahlou leh: Apan ka tanu tambang a mi mei ahiei, phungkia a man-le-muol gen kiakia zumhuoi leh thang huoisa a ka voh ann pemai heh chia inn a, a umpi leh a tanu tung a man-le-muol ana nehsa teng a tanu a lahpiehna pa kung ah ale ding ( A pasal nihna pa). Ajiehpen ZO tawndan in sum-meet (Flesh trade) tangtah a kham ahi. A pasal nina in sum sen teng a genthei sih ding.

ARTICLE No 8 NUNGAH LEH TANGVAL KINGAI A KI TEEN LOU ULEH Zawlgai: 1) Sielpi kengding khat. 2) Zubel leh Salam. 3) Innpisap a tawi ding. 4) Nau a nei uleh Article No. 6.2.

ARTICLE No. 9 NUMEI TOH SUOL Numei utloupi a pasal in luppi (Pawngsuol) leh tambang a lieu ding ahi: Numei pawngsuol sawm: 1) Zubel leh salam.( 2) Innpisap a tawi ding. (3) Siel khat. 4) A suolZO leh Sielpi Nga(5) a lieu ding hi.

ARTICLE No. 10 MOU LUO Pasal nauzaw in a U zi a luo a, a kiteenpi leh mouluo man a sungte kung ah sielpi khat a pe ding. Agub a likungsiet uleh zong, akingaidam thei uhi.

ARTICLE No. 11 TAGA KHOI/KEP Naupang a nu-le-pan a shisan leh a gamluo dinginn ala ding hi, ahin a pute kung a, a um utleh a ut tantan a um thei hi. Dammaw-hittan a tuoh leh a gamluoten maw apaw ding hi. Vahman a um sih ding. A pute inn a zinei-tanei thei tan a kep leh puondum leh sielpi khat in a innkawte’n ala kia ding uhi.

ARTICLE No. 12 ZAWL TA Zawl taa mawng mawng a pute’n kum thum a umpi ding ua, dammaw-hitaan a tuoh leh a pa mawpuoh ahi. Kum thum a chin chieng in a pa’n Sielpi thum in a la ding hi, a dangte Article No 6 B.2 bang ahi ding hi.

ARTICLE No. 13 MEISIE Pasal in mei a sie leh : 1) Suonman kichi siel khat ( zang kaa-man) a zipi nuate kung ah a zitha ( numeinu) in a sun ding. 2) Ahin pasal in a zi a khul leh Article No.6 a bang a lieuding ahi.

ARTICLE No 14 GOULUO (Heir) A. ZO tawndan in ta-pasal masapen in gou a luo C. Ta U-pa Mawhpuohna: 1. Nu-le-pate keem diing hi. 2. Anaute zi-le-ta aguon chiet diing (Siel khat a alei diing) 3. Amaute a inntuon diing. 4. A sanggam numeite ZOsie a mouhah diing. 5. Ama hainet sunga pa-pa ngeina banga sa-lu amu leh zu theikhuong toh adel diing. 6. A sanggam numei/pasalte leiba-thangba, lieu-le-paan, thubuoi-labuoite tungah mawpuo ahiban ah siemna-zilnate ah zong silbangkim ah mawpuo ahi. 7. Nauzaw in a inntuon masang a nei-le-lam a muting kei a ahi achi thei sih diing.

ARTICLE No. 15 PHUNGKIA Numei in ta-le-nau neita a, apasal shinuo a, a phungkia leh a pasal toh a damlai ua inn-le-lou, nei-le-lam tung ah thuneina a neisih diing hi.

ARTICLE No. 16 GAMLUO MI inngam taleh, a gam luo diingten alah kul hi, ta naupang a nuosie leh zong a gamluo diingten alakhawm diing uhi. Naupang a utleh apute inn ah a um thei hi. Article 11 a bang in a zi a dam a, a phungkia naisih leh gam pen akiluo theisih hi, zong kipawngnaw theilou hi. (Hing gam kiluo ngeilou hi).

ARTICLE No. 17 NAUZAW INNTUON ZO tawndan in u-pa pen in inn ngaah hi, nauzaw mawng mawng a inntuon chiengin a u-pan sil-le-teen leh um-le-beel a nei dandan in a inntuon diing hi.

ARTICLE No. 18 SAPHUI KIPIEH ZO tawndan in Tha-ni, mat-ni leh gaw-ni chieng a pieh diing saphui tuomtuom tambang ahi. 1. Sa-lu : Phungpi u-pa kuunga pieh diing. 2. Sa-ngawng : Pu (I nu pate) kuunga pieh diing. 3. Sa-kawng : I sung (zi nuote) kuunga pieh diing. 4. Sa-lieng : I teenna kho Hausa pieh diing.

Lieuna: Tam a tungate piehkhiel a um leh sielpi khat a lieu diing hi. 5. Sa-awm : Sa-semtu pieh diing. 6. Sa-khuongzaang Zawlte pieh diing. (Zawl leh sa-sem pen ut hun hun a hen/khul thei ahia, midang mat thei ahi).

ARTICLE No. 19 INN A MISHI Vangsiet thu in mikhuol zinlai, kholai vahlai aheikhat mi inn dangkhat ah cashitaleh, a shinate inn silna in Zubel leh gam khat in a innsilna a bawl diing hi.

ARTICLE No. 20 KI-BULU Mi koi in zong midang inn khat a va bulu a, a vuoh leh a lieu diingte: 1. Zubeel-le-salam, Innpi saap, Sielpi khat. 2. Shina-manna a nei leh Article No. 4 (b) bang teng alieu diing. 3. A suhliem a a etkol angai leh, a sum sent eng a lieu diing hi. A dam chiengin gamkhat in hahawna abawl diing hi. 4. A inn bulunate in ana suhliem a shisam suona a um leh bangma agen thei sih diing a, amabou akisuonla leh Jubel leh Siel guol khat in a sietve thei diing hi.

ARTICLE No. 21 HAMKHIEL A. Mihing kausie loupi kausie chi, hamse loupi hamsie ahi, chia ngaw/gem ahileh, tam bang a gentu in anuoi a bangteng a lieu diing hi. 1. Innpi saap, 2. Zubeel leh Salam, 3. Siel khat.

B. ZO tawmdan in ngawhkhiel chi-li a um hi: Ngawhkhiel lieuna: 1. Suoh loupi suoh chi, sal loupi sal chi. 2. Guta loupi guta chi. 3. Kam loupi kam chi. 4. Umdan loupi umdan chi, gamtat loupi gamtat chi. Gapna: A tunga Article No. 21 - A, 1, 2 leh 3 na bang veve a gap ahi diing.

ARTICLE No. 22 GANTA LEH GANTA KI SUKHA Ganta leh ganta kisuol in liemna a nei uleh a pute mawna um lou hi, hinanleh khat-le-khat kingaisiem diing ahi. 1. Ganta a liem leh a liemzaw pen suliemtu in zubel khat in sietve/sietvat diing hi. 2. Ganta khat zaesang a shi a um leh a sa akihawm diing ua, a man akimkhat tuoh in aki hawm diing uhi.

Ganta Suhtuo: 3. Ganta leh ganta mi suhtuo a, akisuol ua, liemna shina atuo leh a sutuotu’n maw apaw diing hi. Alieu diingte: a. Aliempen a khoi (zen) diing. b. Siel khat a ngaidam a nget diing. Agan ashi a um leh: a. Zubeel leh salam a lieu diing. b. A gan man a pieh diing.

ARTICLE No. 23 GANTA LEH MIHING Ganta tungah mihing lam nga (5) in a takhiel thei a, tuote zong kibang kimlou hi. 1. Mi Chiil a, Ganta Liem leh Shi: Mi khat in midang khat chiil henlen, mi ganta khat va suliem taleh, a suliempa hilou in a chiilpa khu – a). Zubeel leh salam, b). A khoiman a lieu diing. 2. Mi khat chiil a mi khat in mi ganta atha leh a gan man a chiilpa leh a sulum pa’n akim tuoh in a lieu diing uhi. 3. Innsa Tunga Khut Khiel: Inns alai gamsa hi chi in mikhat in kaplumkhataleh, a sa kikim hawm va-un, a man kimkhat tuoh in atuoh khawm diing ua, a ganta a shilou leh khut khiel pa’n zubel khat in a lut diing hi. 4. Gan in Mihing a Suhlum leh a Suhliem leh: a). A sulum penpen a kawsa diing. b). Puondum a aluong a tuom diing. c). Luongman kimkhat a pieh diing. (Sielpi Nga).

  1. Shilou Bep a A Um Leh: a). Zubel a aluut diing. b). A kidonna teng asih diing. c). A dam ZO chieng a Gan neitu in Hahawna gan khat a gaw diing.

ARTICLE 24 GUTA/LATA Guta kichi a tuomtuom a um a, gapna zong atuom chiet hi. Guta leh a gapna tuomte: 1. Guta Gapna a). Zubeel, b). Sielpi leh salam, c). Ganta pieh diing, ahilouleh a man zaat a lieu diing, d). Ama mantu teng khatvei annkuong luina a neipi diing hi. 2. Bu-gu Gapna: Neh diing nei vawtlou guta ahileh Pasian min a kichiemsah a khatvei ngaidam diing.

ARTICLE No. 25 GUTA TAANGPI ZO tawndan in guta pen kihaw mama hi, guta akimat leh hausa leh vaihawmtute’n kilawm a sah bangbang a umsah diing ban ah a). Zubeel, b). Siel khat leh salam, c). a van guh teng apieh kia diing ahi.

ARTICLE No. 26 MOU KHAAM ZO tawndan in Mou Khaam chi ni a um hi, tuote ahileh: 1. Zu-le-sa thamsa gapna: a). Zu-um tham kichi pen kiteeng diing a Zu-le-sa kilupsa, kigawsa a um a, midang khat in ava suhbuoi leh Zu-le-sa teng a le diing, sielpi khat a lieu diing. b). Alahna sielpi thum a, apan a lah diing. 2. Nei Taan Man: Nei-ta kikhamsa, akhamtu in a neilou leh sielpi khat a lieu diing. 3. Mi dang in a suh buoi leh a su buoitu in Zubeel-le-salam, tuoleh sielpi khat toh a lieu diing hi.

ARTICLE No. 27 NAUPANG GAMTATNA 1. Naupang leh naupang kihau a, kisuhkha a a umleh a sukhatu nu-le-pate’n Zubel a, aliem lamte a luut diing uh ahi. 2. MI suhtuo a naupang-le-naupang kihau a, kisukha/aliem abai a um leh, a sutuotu in maw a paw diinga, lieusah ahi diing hi.

Alieu Diingte: 1. A kisukha pa/nu a enkol diing hi. 2). Zubeel leh Salam a saat diing hi. 3). Siel khat a lieu diing.

ARTICLE No. 28 SHI-LE-MAN ZO tawndan in shini, adieh in kivui ni in pulaa-palaa tha- le-mat siel in ana kivui uhi.Kawsa zong a nei ua, a phui zong a pei hi, shini in melmuna in pute/sungte hileh, koi hileh melmu ana kipie jel hi. Tam melmu pen, bel/puon leh tu-le-ta deisah dandan ahi, nidanglai in numei melmu ana kila ngaisih a, pasal a bou ana kila hi. Ahin tuni chieng in vang numei-pasal um tuomlou in a kila chiet hi.

ARTICLE No.29 NAU AI-TAH Ta( child) a pien poupou in pute kung ah ava kipui zel a, puten sa ana tha diing Aahneel na awash in ahilouleh thumpi in ana vangbuoh diing hi, khumkhu nau ai-tah kichi hi.

ARTICLE No.30 SIEL- KHUM Tute khat poupou in pute khat poupou siel khumni chi in siel khat a khumthei hi. Tam bang in pute’n (A khupnaten) voh khat a gaw ding a, Zu a sum diing hi. Tampen tu-le-ta, lawm- le-guol kideisahna leh ki-itna ahi.

ARTICLE No.31 ZOTA LEH NAMDANG KIKAL a) ZOta khat in lam chi tuomtuom a vangsietna/tuohsietna, vangphatna namdang toh kal a, a tuoh leh ZO tawndan dungzui a vaihawm ahi diing hi, ajiehpen a thuohtu ZOta ahijieh in. b) Ahin ZOta khat in namdang toh kaal a khumbang a tuoh leh a tuohpi nam tawndan a zui diing hi.

ARTICLE No.32 CUSTOM HIL CHIETNA 1).Siel: Sielkengding-Tulai siel I chi chieng in siel tahtah I khawi nawnsih a, zong I mukha nawn sih hi, tualejieh in Bawng piching/ Lawi piching zong siel in a kipom thei hi. Tuachia a siel, a bong, a loi umlouna lemtanlouna ah Aman zat Rs.5000/-(Dangka Tul nga) Sang a tamzawlou ahi diing.

2).Sielpi: Sielpi I chi chiengin, Bawng, Lawi khat poupou ahithei a, tambang a, Bawng/Lawi umlouna/ lemtanlouna ah Rs.1000/-(Dangka tul khat) ahi diing hi.

3). Siel: Siel I chi chieng in siel keng ding, siel pichingZOlou siel goul ahia, tambang a, siel, bong, loi, guol umlouna/ lemtanlouna ah Rs.500/-(Dangka za nga) sang a tamzawlou ahi diing hi.

4).Salam: Salam kichi a tangpin voh-guol a tuot ahi, asum a tuot in voh guol manzat ahi diing, tualeh hausa-upa vaihawmte bikhieh zatzat zong ahithei hi.

5). Zubel: Zubel pen tulai in a zu zang nawnlou I hi man un singpi ahi,tambang a singpi/chini lemtan zuollouna ah Rs.100/ (Dangka za khat) ahithei a, hausa vaihom upate bikhieh dan zong ahithei hi.

6). Innpi sap: Innpi sap Rs.100/-(Dangka za khat) ahi diing hi.

7). Puondum: Puondum pen a puondum ngeingei a pieh a kidei hi, ahin a puondum umlouna/ a lemtanglouna ah a puondum manzat hausa/ upate vaihawmte bikhieh dandan ahi diing hi.

8). A Nep- A Noite: Sabeng puohman, thataanman,pu sum, Bangkuo/ Thallou sum, Tuman, Zawlsum, Sasem sum kep leh kawngten tang in a sum a tuot in Rs.20/- chiet ahi diing hi.

ARTICLE No.33 HAUSA(Chief): Hausa (The Lord of The Soil) Leitang Mangpa ZO tawn dan in Hausa kichi a lien mama leh a poimaw mama ahi. Nidanglai in guta-lata,tuolthat in jong Hausa inn a bel/ atu chieng in a suohta a, a hing zel hi. ZO tawndan in Hausate ne/ tan diingte: 1).Salieng :Khosung mite samatte leh Taangseu 2). Salieng a khai ding: Innpi a salam kisatte. 3). Innpi sap : Salam kisatlouna ah Rs.100/-

ZO tawndan in Hausa pen a khang-gui a pei ahia, a khang-gui beimatan koima midang in Hausa hina a lasahtheisih hi.

ARTICLE No. 34 SIEMPHATNA: Tam Tawndan (Custom) pen ahun leh a kum hei in U.Z.O Assembly in a siemtha thei zel diing hi.

ARTICLE No.35 ZO INNDONGTA LEH AHINA ZO innsuon ah inndongta tambang a guol ahi- Bangkawpa (Thalloupa), Inntehpa, Zawl/ Thusa, Sasem/ Bepa, Tanubul, Tanuzom, Tanu thumna, Tanu lina adg. Nopna/ daana ah tam teng vaisaina in kikhosa hi.

1).Bangkawpa/ Thalloupa: Bawngkhat/ hainet khat sung a bullpen/ upa pen khu bangkawpa/ thalloupa, a kichi hi. A naute ZOsie tung ah hai a tawi a, ahai tawina ZOsie ah- Zinei chieng in siel khat a apang hi. Nopni/Daani in sapum khat leh zubel khat in a pang hi. Tha le-mat chieng in gamsa ah salu leh a sungteng a kai a, Innsa ahileh salieng a kai hi. Bangkawpa/ thallou chipen khang gui a upapa nai pen khu bangkopa/thallou in pang thei hi.(BeZOsie kingahna khu tulpipa a kichi hi.)

2). Innteh te: Innsung a mawpaw pen leh suongtu pen khu inntehpa/ inntehnu a kichi hi.

3). Zawl leh sasem/ thusa leh bepa: Zawl leh sasem khanggui a umsa hiloujieh in phungdang tang dang zong, zah/mathei ahi hi. Zawl leh sasem khu mat/zah ahini ua kipat in tua innsungmi hina a tangta ua, innsungsa zong a neitheita uhi. Nopni-daani in innsung a sep-le-bawl leh thupesawntu in (patong) a pang hi.Tha-le-mat (Gamsa/ innsa) ni in zawl in sakhuoilu tualeh sasem in sa-awmphal khat a kai uhi. Innsa ah a ngum phalkhat tuoh a kai uhi. Innsung namsiet ni in zubel khat tuoh in apang uhi.

4). Pu: Innsung pa khat a dia a sungte khu atate a diing in pute ahi hi. Pu dinmun ZO ngaina (custom) ah a sang mam hangin Pu leh lamsah, Tu leh lamhang ana kichi hi. Puten tute innsung ah mui nam a kine ngaisih hi (Tute hagau kinelum thei chi jieh a kine utlou ahi). Aloutheilou mun ah innmai ah kinesah hi. Tute shi chieng in akivui ZO a zingni (Handalni) in pu in zubel leh sapum toh shigaalna nei van in, lungdamna leh lungdam lo nate houlim in melmu in Teipi, Beelpi a la ding hi. Tute a tawp na ahinailou leh belpi,teipi lalou in anitthei hi. Tuten tha-le- mat a neite uh sa-ngawng piehlouna a neileh, pu in sa-ngawng khat taang in siel khat in a delthei hi.

5). Sungpa: Tate diing a pienna pu khu pa a diing in sung ahi. Nopni-daani in sund khu zubel khat in pangvan in gamsa leh innsa ah sa kawng a kai hi.

6). Tanu: Bawng khat/ Be khat sung a tanu mouthasa zosie tanu a kichi den hi.Inndongta guotna ah Tanubul apat tanu lina (4th) tan a kiguol a, adangteng tanuguol a kichi hi. Nopni-dani in sep-le- bawl diing ZOsie tanute mawpuohna ahi hi. Namsietni ah tanu zosien tuomlieu(puonkhat chiet) in a pang uhi. Gamsa ah satan a neisih ua, Innsa ah satan anei uhi. Tuate khu: Tanubul - Salu leh a mal khat Tanu nina - Samal khat Tanu thumna - Salieng khat Tanu lina - Sataiteen khat Tanuguol - Saba khat cheit 7) Hausa: Khuo-le-tui neitu khu hausa a kichi hi. Nopni- dani ah theipitu in a pang a, khosung a kisiet- kibalna a umleh hindan, tawndan dungzui in vaihawm leh lemna siemtu in a pang hi. Khosung a meithai- taga kemtu ahia,khomite’n gamsa a tha/mat chieng in salieng a kai hi. Thusie-lasie genna salam satna a umleh innpi sap in salieng khat a kai hi. Pawltaah chieng in Tangseu Zu a sum a, khomiten innsuon ah bu chin thum(3) chiet a pie uhi.

Reviews
Movie Lists See All Lists »
  • stlianhaumung'...
    (0 movies)
Movie Mood See More Movies »
Feed
A Fan Of
Discussions

Copyright © 2009 jaman.com, Inc. All rights reserved. | Community Guidelines | Terms of Use | Privacy Policy

Popular Features on Jaman:
Recent Activity on Jaman
Most Downloaded Movies
Top Rated Movies
Free Movies
TiVo Movies
Movies to Go
Most Discussed Movies
Hollywood Blockbusters
Movie Trailers
U.S. Indie Movies
Documentaries
Suspense Thrillers
Award Winning Films
Bollywood Movies
Kung Fu Movies
Danish Movies
Chinese Movies
Japanese Movies
Hong Kong Movies
German Movies
Italian Movies
French Movies
British Movies
Brazilian Movies
Indian Movies
American Movies
Mexican Movies
Australian Movies
Argentinian Movies
Sundance Film Festival
Cannes Film Festival
Venice Film Festival
Star Trek Movies
Bruce Lee Movies
Jackie Chan Movies
Shah Rukh Khan Movies
Lars Von Trier Movies
Amitabh Bachchan Movies
Takeshi Kitano Movies
Aishwarya Rai Movies

Enjoy films from around the world with Jaman. We're your home for online cinema with thousands of movies to download, own, or watch free instantly online. Explore a wide range of films, preview blockbuster movie trailers, share movie reviews, and find other film fans from around the globe. With fast and easy movie downloads and streaming, you can watch Bollywood, anime, animation, documentaries, indie films and more within minutes! Join today and and get a free movie rental!